Журналіст, як і салдат, сьвятар, міліцыянт, лекар ці настаўнік – гэта прафэсыя сацыяльнага даверу. Іншымі словамі, інфармацыя – падобна як бясьпека, адукацыя ці ахова здароўя – гэта стратэгічная галіна дзяржаўнага сэктару гаспадаркі, аказаньне паслугаў у якой абапіраецца на давяральнасьці адносінаў. У здаровым грамадстве людзі вераць доктару й салдату. Яны вераць, што гэтыя службы спраўна выконваюць свае абавязкі: лекар лечыць, жаўнер бароніць, настаўнік вучыць, а журналіст кажа праўду.

Бяз грошай на жаль не абыйсьціся

Відавочна, што ніводную з вышэй акрэсьленых функцыяў на карысьць грамадства не атрымаецца ажыцьцяўляць бясплатна. Кожная патрабуе фінансавых выдаткаў, якія растуць па меры разьвіцьця тэхналёгіяў і спажывецкіх патрэбаў. Некаторыя экспэрты цьвердзяць, што інфармацыя зьяўляецца самым дарагім прадуктам публічнага сэктару гаспадаркі, паколькі суправаджаецца такімі затратнымі працэсамі як рэгістрацыя й акрэдытацыя, пошук, апрацоўка, трансміссыя і распаўсюд інфармацыі. Каштуюць людзі, іх таленты, добрая апаратура і каналы перадачы дадзеных. Самая складаная й дарагая задача – гэта дайсьці да выбранага чытача, слухача, гледача, то бок добра выяўленай і апісанай мэтавай аўдыторыі, – дайсьці так, каб людзі ня проста купілі газэту ці паглядзелі праграму, а сапраўды зацікавіліся тэмай, каб вярталіся да інфармацыі штодня, як да крыніцы з чыстай пітнай вадой. Кожны сапраўдны выдаўца/журналіст прагне стварыць попыт на сваё выданьне ў як мага найбольшай колькасьці грамадзянаў й ўсталяваць надзейную сувязь са сваёй мэтавай групай.

Сучасныя мэдыі люта змагаюцца за спажыўца, які раніцай без ваганьняў абэрэ адну улюбёную радыёстанцыю, набудзе кожнага дня адзін канкрэтны часопіс ці газэту, уключыць адзін улюбёны тэлеканал. І галоўная прычына нават ня ў тым, што для любога СМІ велізарнае значэньне мае рост аб’ёмаў прадаж. Проста за выданьнем, у якога ёсьць сталая аўдыторыя з азначаным і нязьменным сацыялягічным профілем, бегаюць натоўпы рэклямадаўцаў, якія шукаюць вушэй і вачэй сваіх патэнцыйных пакупнікоў.

З гэтай нагоды варта зазначыць, што, па-першае, калі дзейнасьць традыцыйных друкаваных СМІ фінансуецца як з продажу газэтнага накладу, так і з даходаў рэклямнай дзейнасьці, то электронныя мэдыі – радыё, тэлебачаньне, Інтэрнэт – могуць разьлічваць толькі на фінансы з рэклямы. Па-другое, доля даходаў ад розьнічнагу продажу газэты, зазвычай, у некалькі разоў меншая за прыбыткі, атрыманыя за разьмяшчэньне ў газэце рэклямных матэрыялаў. Так у лідэра газэтнага рынку Польшчы „Газэты Выборчай” сумма даходаў ад розьнічных прадаж падчас найвялікшай папулярнасьці ў сяродзіне 90ых складала толькі 10% ад сукупных даходаў.

Паколькі канстытуцыі многіх краінаў гарантуюць сваім грамадзянам права на атрыманьне інфармацыі, зь дзяржаўнага бюджэту нярэдка выдзяляюцца сьпецыяльныя сродкі на функцыяваньне публічных электронных СМІ, якія падпарадкоўваюцца й арганізуюцца дзяржаўнымі ўстановамі. У Беларусі такімі мэдыямі, напрыклад, зьяўляюцца тэлеканал БТ і Беларускае радыё.

Вольны рынак і дасканалая канкурэнцыя спрыяюць дывэрсыфікацыі крыніцаў інфармацыі. Дывэрсыфікацыя адбываецца як пры дапамозе недзяржаўных газэт і часопісаў, так і за пасярэдніцтвам электронных камэрцыйных СМІ: радыёстанцыі, тэлеканалы, Інтэрнэт-парталы, сеткі, блёгі й т.д.

Аб’ектыўнасьць перадусім

Хіба вы ня станеце спрачацца, што ўсе сродкі масавай інфармацыі - як дзяржаўныя так і камэрцыйныя – павінны быць аб'ектыўнымі й незалежнымі. Але на практыцы, вядома, бывае па-рознаму. Нярэдка дзяржаўныя мас-мэдыі становяцца прадметам палітычнага суперніцтва, у выніку чаго некаторыя зь іх пераўтвараюцца ў рупары прапаганды, выражаючы погляды ўлады ці апазіцыі – у залежнасьці ад таго, каму ўдалося захапіць галоўныя кіраўнічыя пасады ў выданьні. У сваю чаргу, камэрцыйныя мэдыі часам канкуруюць за ўвагу чытачоў пры дапамозе дэманстратыўнага дапасаваньня да нізкіх густаў ці жывёльных інстынктаў аўдыторыі. Зразумела, што ніводны з гэтых мэтадаў ня можа абыйсьціся без удзелу журналістаў, таму працэс камэрцыялізацыі СМІ ва ўмовах дэмакратыі й вольнага рынку ёсьць на жаль зьявай непазьбежнай.

Інфармацыя, як і ўсе іншыя тавары й паслугі, зьяўляецца прадметам гандлю й канкурэцыі. Напрыклад, рэклямная інфармацыя дамапагае мэдыям, генеруючы высокія даходы,  разнастайваць тэматычную лінейку і паляпшаць якасьць сваіх журналісцкіх артыкулаў. І гэты факт ня толькі не павінен негатыўна уплываць на якасьць журналістыкі, хутчэй наадварот – справа канкурэнтназдольнасьці на мэдыйным рынку накладае на калектыў журналістаў і выдаўцаў дадатковую адказнасьць за якасьць свайго выданьня і прад’яўляе яшчэ большыя патрабаваньні.

Абвостраная канкурэнцыя змушае СМІ шукаць больш актуальныя й цікавыя навіны, камэнтары, фотаздымкі, аналітыкі й паляваць за таямніцамі. Мэдыі спаборнічаюць за прывабнасьць формы й тэхнікі, актуальнасьць інфармацыі, хуткасьць рэакцыі, спосабы распаўсюду, даставернасьць крыніцаў і тэматычную разнастайнасьць.  Але, перадусім, СМІ канкуруюць за рынак рэклямадаўцаў.

Кіруйся глуздам, а ня пошукам выгады

Якую пазіцыю ва ўсім гэтым віры інфармацыі павінен заняць журналіст?  Ці трэба быць нэйтральным у дачыненьні да чаканьняў і спадзяваньняў чытача ці рэклямадаўцы? Ці можна захаваць абыякавасьць да, так званай, рэдакцыйнай палітыкі?

Абыякавасьць – не. Незалежнасьць – так. Журналіст не павінен рабіць выгляд, што ня ведае, хто дафінансоўвае ягонае месца працы. Яму ня вольна грэбаваць, а тым больш пагарджаць мэцэнатамі. Журналіст павінен выконваць сваю працу з узважанай і поўнай сьвядомасьцю рыначных рэаліяў – бяз розьніцы, ці працуе ён у дзяржаўным ці камэрцыйным СМІ. Ён мусіць імкнуцца працаваць з такой адзказнасьцю й годнасьцю, у якой ніводны фінансавы спонсар ня стане сумнявацца. На варце такой годнасьці павінны стаяць прафэсыйныя стандарты й нормы. Супрацоўнік інфармацыйнай рэдакцыі й публіцыст мусяць захоўваць незалежнасьць і аб’ектыўнасьць сваіх поглядаў у дачыненьні да працоўнага матэрыялу.

Журналіст павінен аддзяляць свае камэнтары ад фактаў. Аўтару рэпартажу й выдаўцу варта пазьбягаць канфлікту інтарэсаў паміж праўдай і асабістымі або эмацыйнымі сувезямі зь героем рэпартажу. Нельга таксама дапускаць спонсара або рэкламадаўцу – нават самага шчодрага – да ўплыву на зьмест і форму выданьня ці артыкула.

Такім чынам, прафэсыйныя стандарты сапраўднага журналіста павінны гуртавацца вакол пяці асноўных каштоўнасьцяў: аб’ектыўнасьці, назалежнасьці, сумленнасьці, даставернасьці і далікатнасьці.